Από την αρχή του καλοκαιριού οι άνθρωποι στα χωριά της Θεσσαλίας γνώριζαν καλά πως έπρεπε να προετοιμαστούν για τον χειμώνα.
Ο χειμώνας τότε δεν ήταν απλώς μια αλλαγή εποχής. Ήταν μια περίοδος που απαιτούσε προνοητικότητα, κόπο και καλή οργάνωση. Έπρεπε να εξασφαλιστεί η θέρμανση του σπιτιού, η τροφή της οικογένειας και των ζώων, αλλά και όλα όσα θα χρειάζονταν τους κρύους και δύσκολους μήνες.
Κάθε οικογένεια έπρεπε να φροντίσει από νωρίς, ώστε το σπιτικό να είναι έτοιμο.
Και όπως έλεγαν χαρακτηριστικά: «Ήρθι η Αϊ-Λιάς, βάλε ξύλα στη φουλιά ’σ!»
Για τη θέρμανση και το μαγείρεμα
Πρώτη και βασική φροντίδα ήταν τα καυσόξυλα.
Οι άντρες του σπιτιού ανέβαιναν στο βουνό. Έκοβαν πουρνάρια και ξύλα, μάζευαν τα ξερά και σπασμένα κλαδιά και τα μετέφεραν στο σπίτι. Εκεί τα στοίβαζαν προσεκτικά στο υπόστεγο, ώστε να στεγνώσουν και να είναι έτοιμα για το τζάκι και τη φωτιά του χειμώνα.
Η φωτιά ήταν απαραίτητη. Με αυτή ζεσταινόταν το σπίτι, αλλά πάνω από όλα μαγειρευόταν το φαγητό της οικογένειας.
Οι «βουνιές»
Όμως τα ξύλα δεν ήταν το μοναδικό καύσιμο. Η κοπριά των ζώων, που χρησίμευε ως λίπασμα για τους κήπους και τα χωράφια, αξιοποιούνταν και ως καύσιμη ύλη. Έφτιαχναν τις περίφημες «βουνιές».
Το καλοκαίρι συγκέντρωναν την κοπριά όλης της χρονιάς, την έκοβαν, έριχναν νερό και την μετέφεραν στον κήπο. Εκεί άντρες, γυναίκες και παιδιά συμμετείχαν στη διαδικασία. Έπλαθαν την κοπριά με τα χέρια, δίνοντάς της σχήμα περίπου σαν μπάλα, και στη συνέχεια άπλωναν τις βουνιές πάνω σε άχυρα, στο χώμα, αλλά και στους τοίχους του αχυρώνα και του στάβλου.
Με τον ήλιο και τον αέρα, μέσα σε περίπου δύο εβδομάδες, οι βουνιές στέγνωναν καλά και ήταν έτοιμες να αποθηκευτούν.
Και αυτή η δύσκολη δουλειά γινόταν αφορμή για χαρά και συντροφιά. Η νοικοκυρά του σπιτιού ετοίμαζε καλό φαγητό και πίτες. Όταν τελείωνε η δουλειά, όλοι μαζί κάθονταν στο τραπέζι, έτρωγαν, τραγουδούσαν και γλεντούσαν. Γιατί τότε ακόμη και η πιο κοπιαστική εργασία γινόταν με τη συμμετοχή όλων και μετατρεπόταν σε μια μικρή γιορτή.
Το πλύσιμο των μάλλινων στο ποτάμι
Ο χειμώνας όμως απαιτούσε και ζεστά ρούχα και στρωσίδια. Τις ζεστές ημέρες του καλοκαιριού φόρτωναν στο κάρο (και αργότερα στην πλατφόρμα του τρακτέρ) όλα τα μάλλινα του σπιτιού: τις φλοκάτες, τα σκουτιά, τα υφαντά, τις κουρελούδες και ό,τι άλλο χρειαζόταν πλύσιμο.
Μαζί έπαιρναν το καζάνι για το ζεστό νερό, την κοπάνα, τα ξύλα για τη φωτιά και, φυσικά, τον κόπανο. Έφταναν στο ποτάμι και εκεί, μέσα στη φύση και στο νερό, ξεκινούσε μια ολόκληρη διαδικασία καθαρισμού και περιποίησης των μάλλινων. Ήταν μια δύσκολη δουλειά, αλλά και μια ευκαιρία για συνάντηση, κουβέντα και συνεργασία.
Το κούρεμα των προβάτων και η προετοιμασία του μαλλιού
Ήδη από τον Μάιο γινόταν το κούρεμα των προβάτων. Το μαλλί όμως δεν τελείωνε εκεί. Ακολουθούσε ολόκληρη διαδικασία επεξεργασίας, ώστε να είναι έτοιμο για τον χειμώνα, όταν οι γυναίκες θα το χρησιμοποιούσαν στον αργαλειό.
Με το μαλλί κατασκευάζονταν σκουτιά, κάπες, σιγκούνια, φλοκάτες, μπουραζάνια και άλλα απαραίτητα είδη της καθημερινής ζωής.
Το μαλλί πλενόταν, γδερνόταν και επεξεργαζόταν με διάφορους τρόπους. Το πρόβειο μαλλί περιέχει λανολίνη, ένα φυσικό λίπος. Κατά το πλύσιμο στο καζάνι με το ζεστό νερό, η λανολίνη έβγαινε στο νερό και μπορούσε να αξιοποιηθεί. Με την προσθήκη υλικών, όπως το λουλάκι και το ριζάρι, χρησιμοποιούνταν στη διαδικασία της βαφής των νημάτων. Έτσι, σχεδόν τίποτα δεν πήγαινε χαμένο.
Παράλληλα, στη «σαριά» έπλεναν τα μάλλινα, τις φανέλες και τα σκουτιά. Με πολύ κόπο και φροντίδα τα έκαναν και πάλι κάτασπρα και καθαρά, έτοιμα να χρησιμοποιηθούν τον χειμώνα.
Οι «φουκαλιές»
Και επειδή το σπίτι έπρεπε να είναι καθαρό και τακτοποιημένο, έφτιαχναν και τις δικές τους παραδοσιακές σκούπες, τις «φουκαλιές».
Έκοβαν κλαδιά από θάμνους στις βουνοπλαγιές, με τα χαρακτηριστικά χνουδωτά, σταχτοπράσινα φύλλα, που στην περιοχή τα έλεγαν κουκουδοφόκαλη. Τα έδεναν γερά με σπάγκο ή σύρμα και σχημάτιζαν τη σκούπα. Στη συνέχεια τις πλάκωναν με πέτρες, ώστε να ισιώσουν και να πάρουν το κατάλληλο σχήμα.
Έφτιαχναν πολλές φουκαλιές (ακόμη και πενήντα) για να υπάρχουν για όλο τον χρόνο. Με αυτές σκούπιζαν τις αυλές, τις αποθήκες, τα κοτέτσια, τις στάνες και τα αλώνια.
Οι ψάθες και οι ψάθινες καρέκλες
Και από τη φύση έπαιρναν ακόμη περισσότερα υλικά για τις ανάγκες του σπιτιού.
Στις όχθες των ποταμών και των λιμνών, αλλά και στα έλη, φύτρωνε η ψάθα, ή βούρλο. Τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν το φυτό είχε μεγαλώσει αρκετά, έκοβαν τα φύλλα του, που είχαν περίπου δύο εκατοστά πλάτος και έφταναν σε μήκος ακόμη και τα δύο μέτρα. Με υπομονή και επιδεξιότητα έπλεκαν τις ψάθες. Τις άφηναν στη συνέχεια για έναν έως δύο μήνες να ξεραθούν καλά και, όταν ήταν έτοιμες, τις χρησιμοποιούσαν ως στρωσίδια για το πάτωμα.
Για αρκετές φτωχές οικογένειες οι ψάθες ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό στρωσίδι. Ήταν ακόμη και το κρεβάτι τους, καθώς υπήρχαν οικογένειες που δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να διαθέτουν κρεβάτια στο σπίτι.
Και ίσως από αυτό να έρχεται και μια έκφραση που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα: «πέθανε στην ψάθα» δηλαδή ούτε κρεβάτι δεν είχε.
Οι ψάθες, μάλιστα, είχαν εμφανιστεί πολύ πριν από την ανάπτυξη της υφαντικής και την ευρεία χρήση του αργαλειού για την κατασκευή μάλλινων στρωσιδιών. Ήταν ένας από τους πιο απλούς και πρακτικούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αξιοποιούσε ό,τι του πρόσφερε η φύση.
Και η χρήση της ψάθας δεν σταματούσε εκεί. Με τα ίδια φύλλα έπλεκαν ακόμη και καρέκλες, τις γνωστές ψάθινες καρέκλες που συναντάμε ακόμη και σήμερα στα παραδοσιακά καφενεία.
Ένα απλό φυτό, λοιπόν, που φύτρωνε στις όχθες των νερών, μετατρεπόταν με τα χέρια των ανθρώπων σε στρωσίδι, σε κρεβάτι, σε κάθισμα.
Γιατί τότε ο άνθρωπος ήξερε να παρατηρεί τη φύση, να γνωρίζει τα υλικά της και να τα αξιοποιεί με σοφία. Τίποτα δεν ήταν άχρηστο. Κάθε τι που έδινε η γη μπορούσε να γίνει χρήσιμο, αρκεί να υπήρχαν γνώση, υπομονή και επιδεξιότητα.
Η αποθήκευση των τροφών και των ζωοτροφών
Μεγάλο μέρος της προετοιμασίας αφορούσε και την αποθήκευση των τροφών.
Το σιτάρι αποθηκευόταν στο αμπάρι. Θα το άλεθαν τους χειμωνιάτικους μήνες για να κάνουν αλεύρι, αλλά ένα μέρος του χρησιμοποιούνταν και για να ταΐζουν τις κότες.
Ξεφλούδιζαν τις ρόκες και αποθήκευαν το καλαμπόκι, που αποτελούσε σημαντική τροφή για τις κότες και τα ζώα.
Φρόντιζαν ακόμη να αποθηκεύσουν το τριφύλλι και το άχυρο, ώστε να υπάρχει αρκετή τροφή για τις αγελάδες, τα γίδια, τα πρόβατα, τα γαϊδούρια, τα μουλάρια και τα άλογα κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Τίποτα δεν αφηνόταν στην τύχη. Η κάθε σοδειά είχε τη θέση της και κάθε προϊόν είχε τη δική του χρήση.
Οι τροφές του χειμώνα
Και βέβαια, ο χειμώνας ήθελε και τα δικά του καλούδια.
Από νωρίς ξεκινούσε η προετοιμασία για τον τραχανά. Ο ξινός τραχανάς γινόταν με αλεύρι και γάλα, ενώ ο γλυκός με σπασμένο σιτάρι και γάλα, πρόβειο ή αγελαδινό.
Έφτιαχναν ακόμη πλιγούρι, από σπασμένο σιτάρι.
Όλα αυτά τα προϊόντα αποθηκεύονταν σε πάνινους ή μάλλινους σάκους, για να υπάρχουν όλο τον χειμώνα.
Το γάλα γινόταν τυρί (πρόβειο, κατσικίσιο ή αγελαδινό) και έτσι ένα προϊόν της καθημερινής παραγωγής μπορούσε να διατηρηθεί και να καταναλωθεί αργότερα.
Να μη χαθεί τίποτα από την καλοκαιρινή σοδειά
Οι νοικοκυρές φρόντιζαν να αξιοποιήσουν ό,τι είχε δώσει ο κήπος και το χωράφι.
• Έφτιαχναν σάλτσα ντομάτας, που αποθηκεύονταν σε πήλινα δοχεία .
• Έφτιαχναν γλυκά του κουταλιού: ντοματάκι, μελιτζανάκι, κολοκύθι.
• Ξεχωριστή θέση είχαν τα ρετζέλια, το γλυκό καρπούζι. Έκοβαν τη φλούδα του καρπουζιού σε μικρά κομμάτια ή ρόμβους, τα έβαζαν για λίγο σε ασβεστόνερο και στη συνέχεια τα έβραζαν στον μούστο. Τα ρετζέλια φυλάγονταν για τον χειμώνα και ιδιαίτερα για τις ημέρες της νηστείας, όταν τα έτρωγαν με ψωμί.
• Αποξήραιναν ακόμη κορόμηλα, σύκα, αχλάδια και γκόρτσια. Τον χειμώνα τα έβραζαν και έφτιαχναν ένα απλό, αλλά πολύτιμο γλύκισμα (κομπόστα) για τις ημέρες της νηστείας.
• Και ό,τι δεν μπορούσε να διατηρηθεί φρέσκο, γινόταν τουρσί. Οι πράσινες ντομάτες, οι μελιτζάνες και οι πιπεριές από τον κήπο έμπαιναν σε άλμη και ξύδι και έτσι μπορούσαν να διατηρηθούν για τους επόμενους μήνες.
Όλες αυτές οι εργασίες ήταν κομμάτι μιας ζωής διαφορετικής από τη σημερινή. Μιας ζωής που απαιτούσε περισσότερο κόπο, αλλά και περισσότερη συνεργασία. Άντρες, γυναίκες, παιδιά, συγγενείς και γείτονες συμμετείχαν στις δουλειές. Ο ένας βοηθούσε τον άλλον. Οι άνθρωποι γνώριζαν να αξιοποιούν αυτά που τους έδινε η γη και τα ζώα. Ήξεραν να αποθηκεύουν, να συντηρούν και να μην πετούν τίποτα. Και πάνω απ’ όλα, ήξεραν να μοιράζονται. Η δουλειά γινόταν παρέα, το τραπέζι ήταν κοινό, το τραγούδι έδινε δύναμη και η καθημερινότητα γινόταν αφορμή για συντροφιά και γλέντι.
Σήμερα, που πολλά από αυτά έχουν χαθεί ή έχουν αντικατασταθεί από την ευκολία της σύγχρονης ζωής, αξίζει να θυμηθούμε. Να θυμηθούμε όχι μόνο τι έκαναν οι άνθρωποι τότε, αλλά και πώς ζούσαν. Με προνοητικότητα, εργατικότητα, αυτάρκεια, συνεργασία και σεβασμό σε ό,τι τους πρόσφερε η φύση. Γιατί η παράδοση δεν είναι μόνο οι παλιές δουλειές και τα παλιά αντικείμενα.
● Είναι η γνώση που πέρασε από γενιά σε γενιά.
● Είναι οι άνθρωποι που συνεργάστηκαν.
● Είναι οι ιστορίες που ειπώθηκαν
● Είναι οι γεύσεις και οι μυρωδιές που έμειναν στη μνήμη.
● Είναι ένας τρόπος ζωής που αξίζει να γνωρίσουμε, να διατηρήσουμε και να μεταφέρουμε στις επόμενες γενιές.
Και σήμερα, μέσα από αυτή τη συνάντηση των συλλόγων μας, ξαναφέρνουμε για λίγο στο φως εκείνη την εποχή.
Όπως τότε…»
Για να θυμηθούν οι παλαιότεροι, να γνωρίσουν οι νεότεροι και να συνεχίσει η παράδοση να ζει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου